केही वर्षअघिसम्म नेपालको राजनीति मुख्यतः सभाहरू, पार्टी कार्यालयहरू र परम्परागत मिडियामार्फत सञ्चालन हुने गर्थ्यो । तर आज अवस्था पूर्ण रूपमा बदलिएको छ । राजनीति अब केवल सडक वा संसद्मा मात्र सीमित छैन, यो मोबाइल स्क्रिनमा सरेको छ । फेसबुक, टिकटक, युट्युब र अन्य सामाजिक सञ्जालहरू अहिले राजनीतिक बहस, प्रचार र जनमत निर्माणका प्रमुख माध्यम बनेका छन् ।
नेपालमा इन्टरनेट र स्मार्टफोनको पहुँच विस्तारसँगै सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेको छ । विशेषगरी युवापुस्तामा यसको प्रभाव अत्यधिक छ । यही कारणले राजनीतिक दल, नेता र स्वतन्त्र अभियानकर्ताहरूले पनि आफ्नो सन्देश पुर्याउन सामाजिक सञ्जाललाई प्राथमिक माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन् । आज कुनै पनि राजनीतिक मुद्दा सार्वजनिक बहसमा ल्याउन सडकमा उत्रिनु आवश्यक छैन । एउटा पोस्ट, भिडियो वा ट्रेन्डिङ ह्यासट्यागले नै ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ ।
सामाजिक सञ्जालले नेपालको राजनीतिमा ल्याएको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भनेको जनमत निर्माणको गति र पहुँच हो । पहिले एउटा मुद्दा राष्ट्रिय बहस बन्न समय लाग्थ्यो, तर अहिले केही घण्टामै देशभर चर्चा हुन सक्छ । यसले नागरिकलाई अभिव्यक्ति दिन सहज बनाएको छ, जहाँ सामान्य व्यक्तिले पनि आफ्नो धारणा सार्वजनिक रूपमा राख्न सक्छ । यस अर्थमा सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक सहभागितालाई विस्तार गरेको छ ।
तर यससँगै चुनौतीहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन् । सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अफवाह, भ्रामक सूचना र अधूरा तथ्यहरूले जनमतलाई भ्रमित पार्ने जोखिम बढाएको छ । धेरैजसो प्रयोगकर्ताले जानकारीको सत्यता जाँच नगरी साझा गर्ने प्रवृत्तिले गलत सूचना तीव्र रूपमा फैलिन्छ । यसले सामाजिक सद्भावसम्म असर पार्न सक्छ ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको अर्को प्रवृत्ति भनेको “डिजिटल लोकप्रियता” र “वास्तविक राजनीतिक क्षमता” बीचको अन्तर हो । सामाजिक सञ्जालमा धेरै अनुयायी वा भाइरल सामग्री भएको व्यक्तिलाई लोकप्रिय मान्ने प्रवृत्ति बढेको छ । तर त्यो लोकप्रियता सधैं दीर्घकालीन राजनीतिक प्रभावमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने निश्चित छैन । यसले राजनीति सतही बन्ने जोखिम पनि निम्त्याएको छ, जहाँ गम्भीर नीतिगत बहसभन्दा आकर्षक प्रस्तुति र भावनात्मक सामग्री बढी प्रभावशाली देखिन्छ ।
साथै, सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक दलहरूलाई पनि आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्न बाध्य बनाएको छ । अहिले एजेण्डा केवल पोस्टर, ब्यानर वा सभामा सीमित छैन । यो डिजिटल अभियानमा सरेको छ । लक्षित सामग्री, छोटा भिडियो, प्रत्यक्ष संवाद जस्ता माध्यमले जनातासंग सीधा सम्पर्क स्थापित गर्ने अवसर दिएको छ । यसको अर्थ यो पनि हो कि राजनीति अझ बढी छवि निर्माणमा केन्द्रित हुँदै गएको छ ।
युवापुस्ताको भूमिकामा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ । पहिले राजनीतिप्रति उदासीन देखिने युवाहरू अहिले सामाजिक सञ्जालमार्फत सक्रिय रूपमा आफ्नो धारणा राख्न थालेका छन् । यसले सकारात्मक रूपमा राजनीतिक सचेतना बढाएको छ । तर यही सक्रियता कहिलेकाहीँ भावनात्मक प्रतिक्रिया र ध्रुवीकरणमा पनि परिणत हुन सक्छ, जहाँ विचारभन्दा भावना हावी हुन्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको एल्गोरिदमको प्रभाव हो । सामाजिक सञ्जालले प्रयोगकर्तालाई उसले मन पराउने सामग्री मात्र देखाउने प्रवृत्तिका कारण “इको चेम्बर” सिर्जना हुन्छ । यसले फरक विचार सुन्ने अवसर कम गराउँछ र समाजलाई विभाजित गर्ने सम्भावना बढाउँछ । नेपालजस्तो बहुलतावादी समाजमा यस्तो प्रवृत्ति दीर्घकालीन रूपमा चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ ।
कूटनीतिक र राजनीतिक रूपमा पनि सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बढ्दो छ । कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय वा राष्ट्रिय मुद्दामा सार्वजनिक प्रतिक्रिया तत्काल देखिन्छ, जसले सरकार र नेताहरूलाई छिटो प्रतिक्रिया दिन बाध्य बनाउँछ । यसले पारदर्शिता बढाउने अवसर दिएको भए पनि कहिलेकाहीँ निर्णय प्रक्रियामा हतारो र दबाब पनि सिर्जना गर्न सक्छ ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जालले नेपालको राजनीतिलाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिरहेको छ । तर यो परिवर्तन एकतर्फी छैन । यसले अवसर र चुनौती दुवै ल्याएको छ । एकातर्फ यसले नागरिकलाई आवाज दिएको छ, राजनीतिक सहभागिता बढाएको छ र सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाएको छ । अर्कोतर्फ, यसले भ्रम, विभाजन र सतही बहसको जोखिम पनि बढाएको छ ।
यस अवस्थामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा प्रयोगकर्ताको सचेतता र जिम्मेवारी हो । सामाजिक सञ्जाल केवल एउटा उपकरण हो । यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा प्रयोगकर्तामै निर्भर हुन्छ । यदि यसलाई जिम्मेवार रूपमा प्रयोग गरियो भने यो लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सक्छ, अन्यथा यसले गलत सूचना र विभाजनलाई बढावा दिन सक्छ ।
त्यसैले आजको नेपालको राजनीति बुझ्न संसद मात्र हेरेर पुग्दैन, स्क्रिन पनि हेर्नुपर्छ । किनभने अब भोट केवल मतपेटिकामा मात्र होइन, धारणा निर्माण हुने डिजिटल प्लेटफर्महरूमा पनि तय हुन थालेको छ ।
