डिजिटल युगको तीव्र विस्तारसँगै सामाजिक सञ्जाल आजको पुस्ताको जीवनशैली, सोच र व्यवहारको अभिन्न हिस्सा बनेको छ । फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, युट्युब तथा अन्य डिजिटल प्लेटफर्महरू सूचना, मनोरञ्जन, सम्पर्क र अवसरका महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा स्थापित भएका छन् । तर यिनै माध्यमको अनियन्त्रित प्रयोगले विशेषगरी युवापुस्तामा लतको स्वरूप लिँदै गएको भन्दै चिन्ता बढ्न थालेको छ ।
नेपालमा स्मार्टफोन र इन्टरनेट पहुँच विस्तार भएसँगै सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ । विशेषगरी किशोरकिशोरी र युवा वर्गमा यसको प्रयोग सबैभन्दा बढी देखिन्छ । अध्ययन, सिर्जनात्मकता, व्यवसाय, सूचना आदानप्रदान र सामाजिक सम्बन्धका लागि उपयोगी मानिने यी प्लेटफर्महरू अहिले धेरै युवाको दैनिक समयको ठूलो हिस्सा ओगट्न थालेका छन् । विज्ञहरूका अनुसार प्रयोगको उद्देश्यभन्दा पनि प्रयोगको मात्रा र नियन्त्रण गुम्नु नै चिन्ताको विषय हो ।
मनोस्वास्थ्य विशेषज्ञहरू सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगलाई व्यवहारिक निर्भरता (behavioral dependency) का रूपमा हेर्न थालेका छन् । बिहान उठ्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्ने, सुत्नुअघि लामो समयसम्म स्क्रोल गर्ने, केही समय फोन नहेर्दा बेचैनी महसुस हुने वा लगातार नोटिफिकेसन जाँचिरहने बानी यसको प्रारम्भिक संकेत मानिन्छ । धेरै युवाहरूले “केही मिनेट मात्र” भनेर फोन खोले पनि घण्टौं समय बितेको पत्तो नै नपाउने अवस्था सामान्य बन्दै गएको छ ।
यसको सबैभन्दा पहिलो प्रत्यक्ष असर समय व्यवस्थापनमा देखिन्छ । अध्ययन, व्यायाम, परिवारसँगको संवाद, व्यक्तिगत विकास वा विश्रामका लागि छुट्याइएको समय सामाजिक सञ्जालले लिने गरेको छ । दैनिक तालिका अव्यवस्थित हुँदा उत्पादकता घट्ने, लक्ष्यप्रति ध्यान कम हुने र अनुशासन कमजोर बन्ने समस्या देखिन्छ । शिक्षण संस्थाहरूले पनि विद्यार्थीमा एकाग्रताको कमी, काममा ढिलाइ र अध्ययन समय घटेको अनुभव गर्न थालेका छन् ।
मानसिक स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव झन् गम्भीर देखिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा लगातार अरूको सफलता, आकर्षक जीवनशैली, घुमफिर, उपलब्धि र आर्थिक प्रगति देख्दा धेरै युवामा आफूलाई अरूसँग तुलना गर्ने मनोवृत्ति बढ्ने गरेको छ । आफू अरूभन्दा पछि परेको, कम सफल भएको वा पर्याप्त नभएको अनुभूति विकसित हुन सक्छ । मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार यही अवस्थाले तनाव, आत्मविश्वासमा कमी, हीनताबोध, चिन्ता तथा एक्लोपनको भावना बढाउन सक्छ ।
निद्रासम्बन्धी समस्या पनि बढ्दो चिन्ताको विषय बनेको छ । रातिसम्म भिडियो हेर्ने, लाइभ सामग्री पछ्याउने वा निरन्तर स्क्रोल गरिरहने बानीका कारण धेरै युवाहरूमा पर्याप्त सुत्ने समय नपुग्दा निद्रा अधुरो हुने र बिहान थकान महसुस हुने समस्या बढिरहेको छ। पर्याप्त निद्रा नपुग्दा स्मरणशक्ति, निर्णय क्षमता, भावनात्मक सन्तुलन तथा शारीरिक स्वास्थ्यमा असर पर्ने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।
सामाजिक सम्बन्धमा पनि यसको प्रभाव देखिन थालेको छ । अनलाइनमा अत्यधिक सक्रिय देखिने धेरै युवा वास्तविक जीवनमा संवादहीन हुँदै गएको गुनासो सुनिन्छ । परिवारसँग बसेर पनि मोबाइलमै व्यस्त रहने, साथीहरूसँग भेट्दा पनि स्क्रीनमै केन्द्रित हुने प्रवृत्तिले सम्बन्धको गुणस्तर कमजोर बनाउने जोखिम बढाएको छ । “डिजिटल रूपमा जोडिएको तर सामाजिक रूपमा टाढिएको” अवस्था आधुनिक पुस्तामा देखिन थालेको विश्लेषण गरिन्छ ।
यद्यपि सामाजिक सञ्जाललाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक माध्यम भन्न मिल्दैन । यसले सूचना पहुँच विस्तार गरेको छ, सीप सिक्ने अवसर दिएको छ, उद्यमशीलता बढाएको छ र धेरै युवालाई आयआर्जनको नयाँ बाटो पनि दिएको छ । धेरै नेपाली युवाहरूले डिजिटल मार्केटिङ, सामग्री निर्माण, अनलाइन व्यापार, स्वतन्त्र पेशा र सिर्जनात्मक काममार्फत सफल उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् । त्यसैले समस्या प्लेटफर्ममा होइन, यसको असन्तुलित र उद्देश्यहीन प्रयोगमा रहेको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ ।
समाधानका रूपमा विशेषज्ञहरूले डिजिटल अनुशासनमा जोड दिएका छन् । दैनिक प्रयोग समय निर्धारण गर्ने, अनावश्यक नोटिफिकेसन बन्द गर्ने, पढाइ वा कामका बेला मोबाइल टाढा राख्ने, सुत्नुअघि स्क्रीन समय घटाउने, नियमित व्यायाम गर्ने र अफलाइन सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुने बानी उपयोगी मानिन्छ । अभिभावक, विद्यालय र समुदायले पनि युवालाई “प्रतिबन्ध” भन्दा “सन्तुलित प्रयोग” सिकाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
नेपालजस्तो युवा जनसंख्या ठूलो भएको मुलुकका लागि यो विषय केवल व्यक्तिगत व्यवहारको प्रश्न होइन, राष्ट्रिय उत्पादकता र मानव संसाधन विकाससँग पनि जोडिएको छ । यदि ठूलो युवाशक्ति डिजिटल विचलनमा अल्झिन्छ भने सीप विकास, नवप्रवर्तन र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा असर पर्न सक्छ । तर यही प्रविधिलाई सही दिशामा उपयोग गर्न सकिएमा यही पुस्ता डिजिटल अर्थतन्त्रको मुख्य शक्ति बन्न सक्छ ।
अन्ततः, सामाजिक सञ्जाल आधुनिक जीवनको अपरिहार्य हिस्सा बनिसकेको छ । प्रश्न यसको अस्तित्वको होइन, प्रयोगको स्वरूपको हो । सामाजिक सञ्जाल साधन बन्ने कि लत बन्ने भन्ने कुरा प्रयोगकर्ताको चेतना, अनुशासन र प्राथमिकताले तय गर्छ । आजको चुनौती युवालाई मोबाइलबाट टाढा राख्नु मात्र होइन, प्रविधिलाई स्वस्थ, सन्तुलित र उद्देश्यपूर्ण ढंगले प्रयोग गर्न सिकाउनु हो ।
