पछिल्ला केही वर्षयता नेपालमा दैनिक उपभोग्य वस्तुदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायातलगायतको खर्च निरन्तर बढिरहेको छ । बजारमा मूल्यवृद्धि सामान्य विषयजस्तो देखिन थालेको छ, तर आम नागरिकको आय भने त्यही अनुपातमा बढ्न सकेको छैन । यही कारण अहिले धेरै नेपाली परिवारको प्रमुख चिन्ता “कमाइभन्दा खर्च किन छिटो बढिरहेको छ ?” भन्ने बनेको छ ।
नेपालमा महँगी अब केवल अर्थशास्त्रको शब्द मात्र रहेन – यो आम मानिसको दैनिक जीवनको अनुभव बनिसकेको छ । मूल्यवृद्धि यति सामान्य भइसकेको छ कि धेरैले “फेरि भाउ बढेछ” भन्ने कुरालाई अचम्म मान्नै छाडेका छन् । तर यही यथार्थभित्र एउटा गम्भीर प्रश्न लुकेको छ – यदि बजारको मूल्य वर्षैपिच्छे बढिरहेको छ भने आम मानिसको आय त्यही अनुपातमा किन बढ्न सकेको छैन ?
पछिल्ला केही वर्षयता नेपालमा खाद्यान्न, इन्धन, यातायात, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा, घरभाडा र दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य लगातार उकालो लागिरहेको छ । शहरमा बस्ने मध्यमवर्गीय परिवारका लागि त मासिक तलब आउनु र बिल तिर्नुबीचको दूरी झन् साँघुरिँदै गएको छ । तलब आउने दिन केही राहत महसुस भए पनि केही दिनमै बैंक खाताको सन्तुलन फेरि शून्यतिर झर्ने अवस्था धेरै परिवारको यथार्थ बन्दै गएको छ ।
विशेषगरी अहिले तलबमा निर्भर वर्ग सबैभन्दा ठूलो आर्थिक दबाबमा देखिएको छ । निजी क्षेत्रमा काम गर्ने धेरै कर्मचारीको तलब वर्षौंसम्म खासै वृद्धी हुँदैन, तर बजार भने महिनैपिच्छे बदलिन्छ । दूध, तेल, ग्यास, तरकारी, इन्टरनेट, यातायात सबैको मूल्य विस्तारै बढिरहन्छ । परिणामस्वरूप, कमाइ स्थिर रहँदा खर्च निरन्तर बढ्दै जान्छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रको संरचना पनि यस समस्यासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । नेपाल उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रभन्दा बढी आयातमा निर्भर छ । हामीले प्रयोग गर्ने धेरै सामान बाहिरबाट आयात हुन्छन् । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धनको मुल्य महँगिँदा त्यसको असर नेपालमा ढुवानी खर्चमार्फत देखिन्छ । ढुवानी महँगो हुँदा खाद्यान्नदेखि निर्माण सामग्रीसम्म सबैको मूल्य वृद्धी । यसरी विश्व बजारमा हुने परिवर्तन नेपाली भान्सासम्म आइपुग्छ ।
तर महँगीको वास्तविक पीडा बजारको मूल्य बढ्नुमा मात्र छैन मानिसको आम्दानी नबढ्नुमा छ । धेरै युवाले राम्रो शिक्षा हासिल गरे पनि योग्यताअनुसारको तलब पाउन सकेका छैनन् । डिग्री हातमा लिएर जागिर खोजिरहेका हजारौं युवाले “अनुभव चाहिन्छ” भन्ने जवाफ सुन्छन्, तर अनुभव बनाउने अवसर नै पाउँदैनन् । कतिपयले जागिर पाए पनि त्यस्तो तलब पाउँछन्, जसले शहरमा सामान्य जीवन चलाउन पनि संघर्ष गर्नुपर्छ ।
यही कारण आजको नेपाली युवामा एउटा गहिरो मानसिक द्वन्द्व देखिन्छ – देशमै संघर्ष गर्ने कि विदेश जाने ? धेरैका लागि विदेश अब सपना मात्र होइन, आर्थिक रूपमा बाँच्ने रणनीति बन्न थालेको छ । जापान, कोरिया, अष्ट्रेलिया, क्यानडा वा खाडी मुलुक जाने युवाको संख्या बढ्नु केवल आकर्षणको परिणाम होइन – यो देशभित्रको आर्थिक निराशाको संकेत पनि हो ।
घरभाडा र आवास खर्चले पनि मध्यमवर्गलाई गहिरो असर पारेको छ । काठमाडौंजस्ता शहरमा सामान्य कोठा वा फ्ल्याटको भाडा नै धेरैको आम्दानीको ठूलो हिस्सा बन्न थालेको छ । आफ्नै घर बनाउने सपना त झन् टाढिँदै गएको अनुभूति धेरै युवामा छ । बैंक ऋण, चर्को ब्याजदर र महँगो जग्गा मूल्यले घर अब आवश्यकता मात्र होइन, संघर्षको प्रतीकजस्तो देखिन थालेको छ ।
महँगीको अर्को अदृश्य असर मानिसको मानसिक अवस्थामा देखिन्छ । आर्थिक असुरक्षाले मानिसलाई थकित बनाउँछ । भविष्यप्रतिको अनिश्चितता बढाउँछ । “बचत गर्न सकिएन”, “अचानक बिरामी परे के गर्ने ?”, “बच्चाको पढाइ कसरी धान्ने ?” जस्ता प्रश्नहरू धेरै परिवारको मूख्य चिन्ताको विषय बन्न थालेको छ । आर्थिक दबाब केवल खल्तीमा सीमित रहँदैन – यसले सम्बन्ध, आत्मविश्वास र जीवनप्रतिको आशामा समेत असर पार्छ ।
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार नेपालको मुख्य चुनौती केवल मूल्य नियन्त्रण होइन, आय सिर्जना गर्ने अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु हो । जबसम्म उत्पादन, उद्योग, उद्यमशीलता र रोजगारी विस्तार हुँदैन, तबसम्म मानिसको क्रयशक्ति बलियो बन्न सक्दैन । सेवा र उपभोगमा आधारित अर्थतन्त्रले सीमित समयसम्म मात्रै राहत दिन सक्छ ।
विशेषज्ञहरू सीपमूलक शिक्षा, उत्पादनमुखी उद्योग, डिजिटल अर्थतन्त्र, साना तथा मझौला उद्यम र रोजगारी सिर्जनालाई दीर्घकालीन समाधानका रूपमा हेर्छन् । उनीहरूका अनुसार राज्यले केवल राहत वितरणभन्दा अवसर निर्माणमा केन्द्रित हुनुपर्ने समय आएको छ बताउदैआएका छन् ।
नेपालको मध्यमवर्ग अहिले एक प्रकारको मौन संघर्षमा बाँचिरहेको देखिन्छ । उनीहरू गरिब पनि होइनन्, धनी पनि होइनन् तर सबैभन्दा बढी दबाब यही वर्गले भोगिरहेको छ । यही वर्गले कर तिर्छ, शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी गर्छ, भविष्यका सपना देख्छ तर महँगीसँगको लडाइँ पनि यही वर्गले सबैभन्दा बढी लडिरहेको छ ।
अन्ततः, महँगी केवल आर्थिक तथ्यांकको विषय होइन यो मानिसको जीवनस्तर, आत्मविश्वास र भविष्यप्रतिको भरोसासँग जोडिएको प्रश्न हो । जब बजारको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्छ तर मानिसको आय स्थिर रहन्छ, त्यतिबेला समस्या केवल आर्थिक हुँदैन त्यो सामाजिक र मनोवैज्ञानिक प्रश्न पनि बन्छ । त्यसैले अब बहस “भाउ बढ्यो” भन्नेमा मात्र सीमित नराखी “किन मानिसको कमाइ बढ्न सकेन ?” भन्ने मूल प्रश्नतर्फ केन्द्रित हुन आवश्यक देखिन्छ ।
