नेपाललाई लामो समयदेखि कृषि प्रधान देश भनिँदै आएको छ । देशको ठूलो जनसंख्या कुनै न कुनै रूपमा खेतीपाती, पशुपालन, तरकारी उत्पादन, फलफूल खेती वा अन्य कृषि गतिविधिसँग जोडिएको छ । गाउँका धेरै परिवारको जीवनयापन अझै पनि कृषिमै निर्भर छ । तर विडम्बना के छ भने, यति ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्र भएर पनि नेपालमा कृषिलाई अझै सुरक्षित, सम्मानित र नाफामुखी व्यवसायका रूपमा विकास गर्न सकिएको छैन ।
नेपालमा कृषिको महत्व तथ्यांकले पनि स्पष्ट देखाउँछ । विश्व बैंकको तथ्यांकअनुसार सन् २०२४ मा कृषि, वन तथा मत्स्य क्षेत्रले नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा करिब २१.८७ प्रतिशत योगदान गरेको छ । त्यस्तै, रोयटर्सको सन् २०२६ को प्रतिवेदनअनुसार कृषि क्षेत्रले अझै पनि ६० प्रतिशतभन्दा बढी रोजगारीमा योगदान गरेको उल्लेख गरिएको छ । तर रोजगारी धेरै भए पनि आम्दानी, उत्पादन क्षमता र लगानीको स्तर भने अपेक्षाकृत कमजोर छ । यही कारण कृषिमा श्रम धेरै छ, तर प्रतिफल कम छ भन्ने अवस्था बनेको छ ।
नेपालमा कृषिको सम्भावना ठूलो भए पनि देशको खाद्य आयात निरन्तर बढ्नु गम्भीर विषय हो । आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा करिब रु. ३९४.८६ अर्ब बराबरका कृषि वस्तु आयात गरेको तथ्यांक सार्वजनिक भएको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा यस्तो आयात करिब रु. २५६.७५ अर्ब थियो । कृषि प्रधान देश भनिने नेपालले धान, चामल, मकै, तरकारी, दाल, आलु र प्याजजस्ता दैनिक उपभोग्य वस्तुसमेत ठूलो मात्रामा आयात गर्नुले उत्पादन प्रणाली र बजार व्यवस्थापनमा गम्भीर कमजोरी रहेको देखाउँछ ।
देशभित्रै उत्पादन गर्न सकिने वस्तु विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था आउनु केवल व्यापार घाटाको विषय मात्र होइन, यो राष्ट्रिय उत्पादन क्षमता कमजोर हुँदै गएको संकेत पनि हो । जब खेतबारी बाँझो रहन्छ, युवा जनशक्ति विदेशिन्छ, किसानले उचित मूल्य पाउँदैनन् र उपभोक्ताले महँगोमा खाद्यान्न किन्नुपर्छ तब आयात घटाउने कुरा नारामा मात्र सीमित हुन्छ । आयात घटाउन सबैभन्दा पहिले देशभित्र उत्पादन बढाउनुपर्छ र उत्पादन बढाउन कृषिमा लगानी तथा किसानलाई प्रोत्साहन अनिवार्य हुन्छ ।
कृषिमा लगानी नबढ्नुको पहिलो कारण हो नाफाको अनिश्चितता । किसानले बीउ, मल, औषधि, सिँचाइ, मजदुरी र ढुवानीमा खर्च गर्छन् । तर उत्पादनपछि उचित मूल्य पाउने ग्यारेन्टी हुँदैन । कहिले बजारमा मूल्य अत्यधिक घट्छ, कहिले बिचौलियाले किसानको मूल्य नियन्त्रण गर्छन् त कहिले उत्पादन बिक्री नभएर खेतमै कुहिने अवस्था आउँछ । यस्तो जोखिम देखेपछि किसान स्वयं पनि ठूलो लगानी गर्न डराउँछन्, निजी क्षेत्र पनि कृषिलाई सुरक्षित लगानी क्षेत्रका रूपमा हेर्न हिचकिचाउँछ ।
दोस्रो ठूलो समस्या सिँचाइ र पूर्वाधारको अभाव हो । नेपालको धेरै खेती अझै पनि वर्षाको भरमा निर्भर छ । समयमा पानी परेन भने उत्पादन घट्छ, धेरै पानी परे बाली नष्ट हुन्छ । आधुनिक सिँचाइ प्रणाली, चिस्यान केन्द्र, भण्डारण गृह, कृषि सडक, प्रशोधन उद्योग र ढुवानी सञ्जाल पर्याप्त छैनन् । उत्पादनपछि वस्तु सुरक्षित राख्न नसक्दा किसानले बाध्य भएर सस्तोमा बिक्री गर्नुपर्छ । यसले किसानको आम्दानी घटाउँछ र लगानीप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ ।
तेस्रो समस्या नीति र कार्यान्वयनबीचको दूरी हो । सरकारले हरेक वर्ष कृषिलाई प्राथमिकता दिने बताउँछ । अनुदान, सहुलियत ऋण, बीमा, मल, बीउ र तालिमका कार्यक्रम पनि घोषणा हुन्छन् । तर वास्तविक किसानसम्म यी सुविधा सहज रूपमा पुग्दैनन् भन्ने गुनासो बारम्बार सुनिन्छ । कागजी प्रक्रिया झन्झटिलो हुनु, सूचना गाउँसम्म नपुग्नु, पहुँच भएका व्यक्तिले मात्र सुविधा पाउनु र अनुगमन कमजोर हुनु कृषिमा लगानी नबढ्नुका प्रमुख कारण हुन् ।
चौथो कारण युवा पुस्ताको कृषिप्रतिको घट्दो आकर्षण हो । आज धेरै युवाले कृषिलाई श्रम धेरै, आम्दानी कम र सामाजिक सम्मान कमजोर भएको पेशाका रूपमा बुझ्छन् । पढेलेखेका युवाहरू शहर वा विदेशतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । गाउँमा जमिन बाँझो हुँदै जानु, काम गर्ने जनशक्ति घट्नु र परम्परागत खेती प्रणालीमै निर्भरता रहनु यसकै परिणाम हो । जब नयाँ सोच, प्रविधि र ऊर्जा भएको पुस्ता कृषिमा टिक्दैन, तब कृषि आधुनिकीकरण पनि ढिलो हुन्छ ।
पाँचौँ समस्या वित्तीय पहुँचको हो । साना किसानसँग बैंकबाट ऋण लिन पर्याप्त धितो हुँदैन । व्यवसायिक योजना बनाउन कठिन हुन्छ । आम्दानी नियमित नहुने भएकाले बैंकहरू पनि कृषि ऋण दिन हिचकिचाउँछन् । कृषिमा मौसम, रोग, बजार मूल्य र ढुवानीजस्ता धेरै जोखिम हुन्छन् । त्यसैले वित्तीय संस्थाहरूले कहिलेकाहीँ घरजग्गा, व्यापार वा अन्य सुरक्षित क्षेत्रमा ऋण दिन बढी रुचाउँछन् । यसले कृषि उद्यम सुरु गर्न चाहने युवालाई पनि रोक्छ ।
अर्कोतर्फ, बजार व्यवस्थापन कमजोर हुनु पनि गम्भीर समस्या हो । किसानले उत्पादन गरेको वस्तु उपभोक्तासम्म पुग्दा मूल्य धेरै बढ्छ, तर किसानले पाउने हिस्सा कम हुन्छ । उदाहरणका लागि, किसानले सस्तोमा बेचेको तरकारी शहरमा उपभोक्ताले महँगोमा किन्नुपर्ने अवस्था सामान्य छ । यसबीचमा ढुवानी, भण्डारण, बिचौलिया र बजार नियन्त्रणको समस्या देखिन्छ । किसानसँग मूल्यबारे सही सूचना नहुँदा उनीहरू कमजोर अवस्थामा पर्छन् ।
कृषिमा प्रविधिको सीमित प्रयोग पनि लगानी नबढ्नुको अर्को कारण हो । धेरै ठाउँमा अझै पनि परम्परागत तरिकाले खेती गरिन्छ । माटो परीक्षण, मौसम सूचना, उन्नत बीउ, आधुनिक मेसिन, थोपा सिँचाइ, डिजिटल बजार, कृषि एप, प्रशोधन प्रविधि र प्याकेजिङको प्रयोग सीमित छ । प्रविधि प्रयोग नहुँदा उत्पादन लागत बढ्छ, उत्पादन कम हुन्छ र गुणस्तर स्थिर हुँदैन । यस्तो अवस्थामा कृषिलाई ठूलो व्यवसायको रूपमा विकास गर्न कठिन हुन्छ ।
तर यसको अर्थ नेपालमा कृषिको भविष्य छैन भन्ने होइन । उल्टै, कृषि नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्रमध्ये एक हो । तरकारी, फलफूल, दुग्ध उत्पादन, माछापालन, कुखुरापालन, जडीबुटी, चिया, कफी, अलैंची, मह र अर्गानिक उत्पादनमा ठूलो सम्भावना छ । विशेषगरी स्थानीय उत्पादनलाई प्रशोधन, प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ गरेर बजारमा पुर्याउन सके कृषि ठूलो उद्योग बन्न सक्छ । यसले आयात घटाउने मात्र होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने र ग्रामीण अर्थतन्त्र बलियो बनाउने काम पनि गर्छ ।
आयात घटाउन सरकारले केवल प्रतिबन्ध वा करको नीति मात्र होइन, उत्पादन बढाउने वातावरण बनाउनुपर्छ । किसानलाई सहज ऋण, बीमा, गुणस्तरीय बीउ, समयमै मल, भरपर्दो सिँचाइ, भण्डारण सुविधा र बजार सुनिश्चितता दिनुपर्छ । स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रअनुसार उत्पादन योजना बनाउनुपर्छ । जहाँ आलु राम्रो हुन्छ, त्यहाँ आलु भण्डारण र प्रशोधन उद्योग चाहिन्छ । जहाँ फलफूल राम्रो हुन्छ, त्यहाँ जुस, जाम वा सुक्खा फलफूल उत्पादन गर्ने उद्योग जोड्नुपर्छ । यसरी उत्पादनलाई बजार र उद्योगसँग जोड्न सके मात्र कृषिमा लगानी बढ्छ र आयात घटाउने आधार बलियो हुन्छ ।
निजी क्षेत्रलाई पनि कृषिमा आकर्षित गर्न स्पष्ट नीति आवश्यक छ । प्रशोधन उद्योग, चिस्यान भण्डार, निर्यात, प्याकेजिङ, कृषि प्रविधि, डिजिटल बजार र आपूर्ति सञ्जालमा निजी लगानी ल्याउन सकिन्छ । तर त्यसका लागि नीति स्थिर, प्रक्रिया सरल र जोखिम न्यून बनाउनुपर्छ । किसान, सहकारी, स्थानीय सरकार र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य हुन सके कृषि केवल जीविकोपार्जन होइन, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
अन्ततः आयात घटाउने सबैभन्दा भरपर्दो आधार भनेकै कृषिमा लगानी र किसानलाई प्रोत्साहन हो । देशभित्र उत्पादन बढेन भने आयात घटाउने प्रयास दीर्घकालीन हुन सक्दैन । कृषि बलियो नभएसम्म खाद्य सुरक्षा, रोजगारी, ग्रामीण विकास र व्यापार घाटा घटाउने लक्ष्य पूरा हुन कठिन हुन्छ । नेपालले कृषिलाई परम्परागत पेशाको रूपमा होइन, आधुनिक उद्यमको रूपमा हेर्न जरुरी छ । जब किसानले उचित मूल्य पाउँछन्, लगानीकर्ताले सुरक्षित वातावरण पाउँछन् र युवाले कृषिमा भविष्य देख्छन्, तब मात्र कृषिले आयात घटाउने र समृद्धि बढाउने दुवै आधार तयार गर्न सक्छ ।
