काठमाडौं – नेपालको सामाजिक संरचनामा विवाह सम्बन्धी धारणामा ठूलो परिवर्तन आएको छ । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्यांकले विगत ६ दशकमा विवाह नगरी एक्लै बस्ने पुरुष तथा महिलाको संख्यामा नाटकीय रुपमा वृद्धि भएको देखाएको छ । शिक्षा, आत्मनिर्भरता र चेतनाको विकाससँगै विवाह गर्ने उमेर पछि सर्दै जाँदा अविवाहित रहने प्रवृत्ति बढेको हो ।
२०१८ सालको जनगणनामा २८ प्रतिशत पुरुष अविवाहित रहेकोमा २०७८ मा यो संख्या बढेर ३८ प्रतिशत पुगेको छ । यो ६ दशकमा अविवाहित पुरुषको संख्यामा १० प्रतिशतको वृद्धि हो । महिलातर्फ यो परिवर्तन अझै उल्लेखनीय छ । २०१८ सालमा १५ प्रतिशत महिला मात्र अविवाहित रहेकोमा २०७८ सम्ममा यो संख्या झण्डै दोब्बरले बढेर २८ प्रतिशत पुगेको छ । यो परिवर्तन विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा बढी देखिएको छ, जहाँ ग्रामीण र अर्धसहरी क्षेत्रको तुलनामा अविवाहित पुरुष तथा महिलाको अनुपात उच्च छ ।
किन बढ्दैछ अविवाहितको संख्या ?
राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयका उपप्रमुख तथ्यांक अधिकारी ढुण्डीराज लामिछानेका अनुसार यस सामाजिक परिवर्तनका पछाडि बहुआयामिक कारणहरू छन् । उनी भन्छन्, ‘उच्च शिक्षामा महिलाहरूको संख्या उल्लेखनीय वृद्धि हुनु, रोजगारीमा संलग्न हुनु र केही गर्नुपर्छ भन्ने भावना तथा चेतनाको विकास, आत्मनिर्भरता बढ्दै जानुले पनि अविवाहित बढ्दै गएको देखिएको छ । काम र पढाइका सिलसिलामा विदेश जाने महिलाको संख्यामा भएको वृद्धिले पनि यसमा भूमिका खेलेको उनको भनाइ छ ।
पछिल्लो समय विवाह गर्ने औसत उमेरमा पनि उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । ६० वर्षको अवधिमा पुरुष तथा महिलाको पहिलो विवाह गर्ने औसत उमेर हरेक दशकमा लगभग एक वर्षले बढेको छ । २०१८ सालमा पुरुषको विवाह गर्ने औसत उमेर १९.५ वर्ष र महिलाको १५.४ वर्ष थियो । २०७८ मा आइपुग्दा यो उमेर बढेर पुरुषका लागि २५.५ वर्ष र महिलाका लागि २१.८ वर्ष पुगेको छ ।
विवाहको उमेर पछि सरे पनि बालविवाहको समस्या भने अझै विद्यमान छ । जनगणना अनुसार, २० देखि २४ वर्ष उमेर समूहका २२ प्रतिशत महिला र ५ प्रतिशत पुरुषको विवाह १८ वर्ष नपुग्दै भएको पाइएको छ । यो समस्या विशेषगरी कर्णाली र मधेस प्रदेशका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा बढी देखिएको छ ।
सम्बन्ध विच्छेद दोब्बर, एकल महिला बढ्दै
विवाह संस्थाभित्र पनि परिवर्तनहरू देखिएका छन् । विगत ६० वर्षमा सम्बन्ध विच्छेद गर्ने महिलाको संख्या ०.३४ प्रतिशतबाट बढेर ०.६५ प्रतिशत पुगेको छ, जुन लगभग दोब्बर हो । पुरुषतर्फ भने यो दर स्थिर (०.४ प्रतिशत) रहेको छ । यसले सम्बन्ध विच्छेदपछि पुरुषको तुलनामा महिलालाई पुनर्विवाह गर्न सामाजिक रुपमा कठिन रहेको संकेत गर्छ ।
अर्कोतर्फ, पतिको मृत्युका कारण सानै उमेरमा एकल हुने महिलाको संख्यामा भने उल्लेख्य कमी आएको छ । २०१८ सालमा १०० महिलामा करिब १४ जना एकल (विधवा) थिए भने २०७८ मा यो संख्या घटेर ७ मा झरेको छ । यसले উন্নত स्वास्थ्य सेवा र जीवनस्तरका कारण मानिसको आयु बढेको र विधवा हुने उमेर पछाडि सरेको देखाउँछ ।
अविवाहित दर बढ्नुका प्रमुख कारणहरू:
-
शिक्षा र आत्मनिर्भरता: महिलाहरूमा उच्च शिक्षाको पहुँच र रोजगारीमा संलग्नता बढ्नु ।
-
चेतनाको विकास: आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ भन्ने सोचको विकास ।
-
बसाइँसराइ: अध्ययन र रोजगारीका लागि आन्तरिक तथा बाह्य बसाइँसराइ बढ्नु ।
-
ढिलो विवाह: विवाह गर्ने औसत उमेर बढ्दै जानु ।
-
आर्थिक भार: महँगो स्वास्थ्य, शिक्षा र जीवनयापनका कारण परिवार सुरु गर्न ढिलाइ ।
सामाजिक-आर्थिक अवस्था र विवाह
-
शिक्षा: साक्षरता र माध्यमिक तहभन्दा माथिको शिक्षाले अविवाहित हुने सम्भावना बढाएको छ, विशेषगरी महिलाको हकमा । आधारभूत तहको शिक्षा हासिल गरेका २४ प्रतिशत महिला अविवाहित रहँदा माध्यमिक तहमा यो अनुपात ३० प्रतिशत पुगेको छ ।
-
सम्पन्नता: सम्पन्न वर्गमा अविवाहित रहने दर बढी देखिएको छ। अति सम्पन्न वर्गका ४३ प्रतिशत पुरुष र ३४ प्रतिशत महिला अविवाहित छन्, जबकि अति विपन्न वर्गमा यो दर क्रमशः ३५ प्रतिशत र २५ प्रतिशत मात्रै छ ।
-
अपांगता: अपांगता भएका व्यक्तिहरूमा विवाह दर कम देखिएको छ । कुनै पनि प्रकारको अपांगता भएका ४३ प्रतिशत महिला र ४६ प्रतिशत पुरुष अविवाहित छन् ।
-
प्रदेशगत भिन्नता: बागमती प्रदेशमा विवाहित जनसंख्याको अनुपात सबैभन्दा कम र अविवाहितको संख्या सबैभन्दा बढी छ । यसको विपरीत, कर्णाली र मधेस प्रदेशमा कलिलै उमेरमा विवाह गर्ने प्रवृत्ति बढी छ ।
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्यांकले नेपाली समाज परम्परागत वैवाहिक मान्यताबाट क्रमशः आधुनिकतातर्फ सर्दै गरेको स्पष्ट चित्र प्रस्तुत गरेको छ । व्यक्तिवादी सोच, आर्थिक स्वतन्त्रता र शैक्षिक जागरणले विवाहसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियामा ल्याएको यो परिवर्तनले भविष्यको सामाजिक र जनसांख्यिक स्वरूपलाई थप आकार दिने निश्चित छ ।
