काठमाडौं – स्मार्टफोन दैनिक जीवनको अत्यावश्यक उपकरण बनेसँगै मोबाइल ह्याकिङ र डाटा चोरीका घटना पनि बढ्दै गएका छन् । बैंकिङ सेवा, सामाजिक सञ्जाल, इमेल, निजी फोटो तथा व्यक्तिगत जानकारी मोबाइलमै सीमित हुन थालेपछि साइबर अपराधीहरूको निशाना पनि मोबाइल प्रयोगकर्ता बनेका छन् ।
प्रविधि क्षेत्रमा काम गर्ने विशेषज्ञहरूका अनुसार पछिल्लो समय फिसिङ लिंक, नक्कली एप, ओटीपी ठगी, सार्वजनिक वाइफाइमार्फत डाटा चोरी तथा सामाजिक सञ्जाल अकाउन्ट ह्याकका घटना विश्वभर तीव्र रूपमा बढिरहेका छन् । नेपालमा समेत यस्ता गुनासा बढ्न थालेका छन् ।
बैभन्दा पहिले, बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्नुपर्छ। सजिलै अनुमान गर्न सकिने जन्ममिति, नाम वा १२३४५६ जस्ता पासवर्ड प्रयोग गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ । अक्षर, अंक र चिन्ह मिसाएर बलियो पासवर्ड बनाउनु राम्रो मानिन्छ । साथै, सम्भव भए फेस लक वा फिङ्गरप्रिन्ट जस्ता बायोमेट्रिक सुरक्षा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
दोस्रो, टू–फ्याक्टर अथेण्टिकेसन अनिवार्य रूपमा सक्रिय गर्नु उपयुक्त हुन्छ । यसले पासवर्ड चोरी भए पनि अर्को सुरक्षा तह प्रदान गर्छ । इमेल, सामाजिक सञ्जाल र बैंकिङ एपमा यो सुविधा सक्रिय गर्दा अकाउन्ट ह्याक हुने सम्भावना धेरै घट्छ ।
तेस्रो, अनजान लिंक वा सन्देशमा क्लिक नगर्न सुझाव दिइन्छ । “तपाईंले पुरस्कार जित्नुभयो”, “अकाउन्ट बन्द हुँदैछ”, “तुरुन्त लगइन गर्नुहोस्” जस्ता सन्देश धेरैजसो फिसिङ प्रयास हुन सक्छन् । यस्ता लिंकमा क्लिक गर्दा पासवर्ड वा व्यक्तिगत जानकारी चोरी हुन सक्छ ।
चौथो, मोबाइल एप केवल आधिकारिक स्टोरबाट मात्र डाउनलोड गर्नुपर्छ । बाहिरी वेबसाइट वा अनधिकृत स्रोतबाट एप डाउनलोड गर्दा भाइरस वा स्पाइवेयर फोनमा पस्न सक्छ । एप इन्स्टल गर्नुअघि त्यसले माग्ने अनुमति पनि ध्यानपूर्वक जाँच गर्नुपर्छ ।
पाँचौं, मोबाइलको सफ्टवेयर नियमित रूपमा अपडेट गर्नु आवश्यक हुन्छ । कम्पनीहरूले सुरक्षा कमजोरी सुधार गर्न समय–समयमा अपडेट जारी गर्ने भएकाले पुरानो संस्करण प्रयोग गर्दा जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले सिस्टम अपडेट र एप अपडेट समयमै गर्नु सुरक्षित मानिन्छ ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार सार्वजनिक वाइफाइ प्रयोग गर्दा बैंकिङ सेवा वा संवेदनशील लगइन नगर्नु, नियमित ब्याकअप राख्नु तथा फोन हराएमा रिमोट लक सुविधा प्रयोग गर्नु थप सुरक्षित उपाय हुन् ।
समग्रमा, मोबाइल सुरक्षा अहिले विकल्प नभई आवश्यकता बनेको विज्ञहरूको भनाइ छ । सानो सावधानी र सही डिजिटल बानी अपनाएमा ह्याकिङ, डाटा चोरी र आर्थिक ठगीबाट धेरै हदसम्म जोगिन सकिने उनीहरूको निष्कर्ष छ ।
