कुनै समय थियो जब मानिसहरूले बाटो सम्झन आफ्नै स्मृतिमा भर पर्थे । त्यसपछि जीपीएस आयो र हामीले दिशा सम्झने काम उपकरणलाई सुम्पियौं । इन्टरनेट र सर्च इन्जिनहरूले तथ्य तथा जानकारी सम्झने जिम्मा लिए । अब कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को युगमा वैज्ञानिकहरू एउटा नयाँ प्रश्न उठाइरहेका छन्के-एआईले हाम्रो सोच्ने, सिर्जना गर्ने र समस्या समाधान गर्ने क्षमता कमजोर बनाइरहेको छ ?
पछिल्ला वर्षहरूमा ChatGPT, Claude, Gemini जस्ता एआई उपकरणहरूको प्रयोग तीव्र गतिमा बढेको छ । केही सेकेन्डमै निबन्ध लेख्ने, प्रस्तुति तयार गर्ने, अनुसन्धान गर्ने वा नयाँ विचार दिने क्षमता भएका यी प्रणालीहरूले मानिसको कामलाई सजिलो बनाएका छन् । तर यही सहजताले मानव मस्तिष्कमाथि दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने चिन्ता बढ्दै गएको छ ।
विभिन्न नयाँ अध्ययनहरूले अत्यधिक एआई प्रयोग गर्ने व्यक्तिहरूमा सिर्जनशीलता, ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता, आलोचनात्मक सोच र स्मरणशक्ति कमजोर हुन सक्ने संकेत दिएका छन् । वैज्ञानिकहरूका अनुसार समस्या एआईमा होइन, मानिसले आफ्नो सोच्ने जिम्मेवारी प्रविधिलाई सुम्पिन थालेको प्रवृत्तिमा छ ।
अमेरिकाको जर्जटाउन विश्वविद्यालयका न्यूरोसाइन्स प्राध्यापक एडम ग्रीनका अनुसार मानिसको मस्तिष्क पनि शरीरका मांसपेशीजस्तै हो । प्रयोग गरिरहँदा बलियो हुन्छ, प्रयोग नगर्दा कमजोर बन्छ ।
उनका अनुसार एआईले पहिले मानिसले आफैं गर्नुपर्ने मानसिक श्रमलाई प्रतिस्थापन गरिरहेको छ । यदि मानिसले नियमित रूपमा गहिरो सोच, विश्लेषण र समस्या समाधानको अभ्यास गर्न छोड्यो भने ती क्षमताहरू क्रमशः क्षीण हुन सक्छन् ।
यसलाई बुझ्न एउटा सरल उदाहरण पर्याप्त छ । यदि कोही व्यक्तिले वर्षौंसम्म जीपीएसकै भरमा यात्रा गरिरह्यो भने उसले वरपरको भूगोल सम्झने क्षमता गुमाउन सक्छ । त्यसैगरी यदि मानिसले हरेक प्रश्नको उत्तर एआईबाट खोज्न थाल्यो भने आफ्नो विश्लेषणात्मक क्षमता पनि कमजोर बन्न सक्छ ।
विशेषज्ञहरूले यस अवस्थालाई “कग्निटिभ सरेन्डर” अर्थात् “बौद्धिक आत्मसमर्पण” को नाम दिएका छन् । यसको अर्थ मानिसले आफ्नै निर्णय र सोचाइभन्दा एआईको उत्तरलाई बढी विश्वास गर्न थाल्नु हो । अझ खतरनाक कुरा के छ भने कहिलेकाहीँ एआई गलत भए पनि मानिसले त्यसलाई सही मानेर स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ ।
यसको असर विशेष गरी त्यस्तो क्षेत्रमा बढी देखिन सक्छ जहाँ प्रयोगकर्ताको आफ्नै ज्ञान सीमित हुन्छ । यदि कुनै विषयबारे आधारभूत जानकारी नै छैन भने एआईले दिएको उत्तर सही हो कि गलत भन्ने छुट्याउन गाह्रो हुन्छ ।
स्मरणशक्तिमाथि पनि यसको प्रभावबारे अनुसन्धान भइरहेको छ । केही अध्ययनहरूले ChatGPT जस्ता उपकरणको अत्यधिक प्रयोग गर्ने विद्यार्थीहरूले सूचनाहरु सम्झने क्षमतामा ह्रास आएको अनुभव गरेको बताएका छन् । यद्यपि यसबारे अझ विस्तृत वैज्ञानिक प्रमाण सङ्कलन भइरहेको छ ।
विज्ञहरूका अनुसार मस्तिष्कले कुनै कुरा राम्रोसँग सिक्न र सम्झन संघर्ष आवश्यक हुन्छ । समस्या समाधान गर्ने प्रयास, गल्ती गर्ने प्रक्रिया, नोट बनाउने बानी र पुनरावृत्ति जस्ता गतिविधिले स्मरणशक्ति बलियो बनाउँछन् । तर एआईले तुरुन्तै उत्तर दिँदा त्यो मानसिक अभ्यास कम हुन सक्छ ।
सिर्जनशीलताको क्षेत्रमा पनि यस्तै बहस सुरु भएको छ । अनुसन्धानहरूले एआईको सहयोगमा तयार गरिएका धेरै विचारहरू एकअर्कासँग मिल्दोजुल्दो र अपेक्षाकृत कम मौलिक हुने संकेत गरेका छन् । यसको कारण एआईले उपलब्ध डाटाको आधारमा सम्भावित उत्तर निर्माण गर्ने भएकाले नयाँ र अप्रत्याशित सोचको सम्भावना सीमित हुन सक्छ ।
ग्रीनका अनुसार सिर्जनशीलता भनेको मानिसको अनुभव, भावना, स्मृति र कल्पनाशक्तिबीच हुने अनपेक्षित सम्बन्धको परिणाम हो । यदि नयाँ विचार खोज्ने सम्पूर्ण जिम्मेवारी एआईलाई दिइयो भने मस्तिष्कले सिर्जनात्मक अभ्यास गर्ने अवसर गुमाउन सक्छ ।
यद्यपि सबै विज्ञहरू एआईलाई पूर्ण रूपमा नकारात्मक दृष्टिले हेर्दैनन् । टेक्सास विश्वविद्यालयका क्लिनिकल न्यूरोसाइकोलोजिस्ट जारेड बेन्जेका अनुसार प्रविधि आफैं राम्रो वा नराम्रो हुँदैन । यसको प्रभाव प्रयोगकर्ताले कसरी प्रयोग गर्छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ ।
उनका अनुसार यदि एआईले सामान्य र दोहोरिने कामहरू सहज बनाइदिएर मानिसलाई बढी महत्वपूर्ण र सिर्जनात्मक काममा केन्द्रित हुन मद्दत गर्छ भने यसले सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्छ ।
त्यसैले समाधान एआईबाट टाढा भाग्नु होइन, बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गर्नु हो । कुनै विषयमा एआईसँग सोध्नुअघि आफ्नै धारणा बनाउने, अनुसन्धान गर्दा नोट तयार गर्ने, सिर्जनात्मक काममा पहिले आफ्नै विचार विकास गर्ने र जटिल समस्यासँग केही समय संघर्ष गर्ने बानीले मानसिक क्षमता जोगाउन मद्दत गर्न सक्छ ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, भविष्यमा सबैसँग एआई हुनेछ । तर सफलता केवल एआई प्रयोग गर्नेमा होइन, एआईभन्दा फरक र मौलिक सोच प्रस्तुत गर्न सक्ने मानिसमा निर्भर हुनेछ ।
प्रविधि बदलिन सक्छ, उपकरणहरू अझ शक्तिशाली बन्न सक्छन्, तर कल्पना गर्ने, सिर्जना गर्ने र आफ्नै तरिकाले संसार बुझ्ने मानवीय क्षमता अझै पनि मानव सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति रहने देखिन्छ । त्यसैले एआईलाई सहयोगी बनाउनु आवश्यक छ, विकल्प होइन ।
