केही वर्षअघिसम्म नेपाली घरहरूमा बालबालिकाले पहिलो शब्द “आमा”, “बुबा” जस्ता शब्दहरु प्रयोग गर्ने गर्दथे । आज शहरका धेरै घरमा “मम्मी”, “ड्याडी” जस्ता शब्द सामान्य बन्दै गएका छन् । भाषा परिवर्तन हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो, तर पछिल्लो समय नेपाली समाजमा देखिएको अर्को गम्भीर प्रवृत्ति भनेको आफ्नै मातृभाषा बोल्न हिच्किचाउने वा बिस्तारै बिर्सँदै जाने पुस्ताको उदय हो ।
विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा हुर्किरहेको नयाँ पुस्तामा नेपाली भाषाप्रतिको दूरी बढ्दै गएको देखिन्छ । कतिपय युवाहरू नेपालीभन्दा अंग्रेजीमा सहज महसुस गर्छन् । सामाजिक सञ्जाल, विद्यालय र विश्वव्यापी प्रभावका कारण भाषा प्रयोगको शैली परिवर्तन भइरहेको छ । तर प्रश्न केवल भाषाको परिवर्तनको होइन, यो सांस्कृतिक पहिचान, आत्मीयता र पुस्ताबीचको सम्बन्धसँग जोडिएको विषय पनि हो ।
नेपाल बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो । यहाँ नेपाली सहित दर्जनौं मातृभाषा बोलिन्छन् । तर पछिल्ला वर्षहरूमा अंग्रेजी भाषालाई “आधुनिकता”, “शिक्षित” वा “उच्च स्तर” सँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति बलियो बन्दै गएको छ । धेरै अभिभावक आफ्ना बच्चाले अंग्रेजी बोल्दा गर्व महसुस गर्छन्, तर कतिपय अवस्थामा उनीहरूले आफ्नै मातृभाषामा कमजोर हुँदै गएको पक्षलाई गम्भीर रूपमा लिन सकेका छैनन् ।
यसको एउटा कारण शिक्षा प्रणाली पनि मानिन्छ । निजी विद्यालयहरूमा अंग्रेजी माध्यमलाई प्राथमिकता दिइँदा धेरै बालबालिकाले विद्यालयमै नेपाली बोल्न हिच्किच्यउछन् । कतिपय विद्यालयमा नेपाली बोल्दा जरिवाना तिर्नुपरेको घटना पनि बेलाबेला सार्वजनिक हुने गरेका छन् । यसले बालबालिकामा आफ्नै भाषाप्रति अवचेतन रूपमा हीनताबोध पैदा गर्ने खतरा देखिन्छ ।
सामाजिक सञ्जालले पनि भाषिक व्यवहारमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । फेसबुक, टिकटक, युट्युब वा इन्स्टाग्राममा धेरै युवा अंग्रेजी मिश्रित भाषा प्रयोग गर्न थालेका छन् । कतिपय अवस्थामा पूर्ण नेपालीमा लेख्दा “कम आधुनिक” देखिने डरसमेत युवामा देखिन्छ । भाषा अब केवल सञ्चारको माध्यम मात्र नभई सामाजिक छवि र पहिचानको प्रतीकजस्तो बन्न थालेको छ ।
विदेश पलायनको बढ्दो प्रवृत्तिले पनि भाषिक दूरी बढाइरहेको विश्लेषण गरिन्छ । ठूलो संख्यामा नेपाली परिवार विदेश बसाइँ सर्दा त्यहाँ हुर्किने नयाँ पुस्ताले नेपाली भाषासँगको सम्बन्ध क्रमशः कमजोर बनाउँदै गएको देखिन्छ । धेरै नेपाली मूलका बालबालिकाले आफ्ना अभिभावकको भाषा बुझ्न त सक्छन्, तर सहज रूपमा बोल्न सक्दैनन् । समयसँगै भाषिक सम्बन्ध कमजोर हुँदा सांस्कृतिक सम्बन्ध पनि टाढिँदै जाने जोखिम रहन्छ ।
यसको असर परिवारभित्र पनि देखिन थालेको छ । हजुरबा–हजुरआमा र नातिनातिनाबीच भाषिक दूरी बढ्दा आत्मीय संवाद कमजोर बन्न सक्छ । एउटै परिवारभित्र दुई पुस्ताले फरक भाषामा सोच्न र अभिव्यक्त हुन थालेपछि भावनात्मक सम्बन्धमा समेत प्रभाव पर्न सक्छ। भाषा केवल शब्दहरूको संग्रह होइन; यसले संस्कार, भावना, स्मृति र सम्बन्ध बोकेको हुन्छ।
समाजशास्त्रीहरूका अनुसार भाषा हराउनु भनेको केवल बोल्ने शैली हराउनु होइन, एउटा समुदायको सामूहिक अनुभव र पहिचान कमजोर हुनु पनि हो । कुनै पनि भाषा त्यहाँको इतिहास, लोकसंस्कृति, साहित्य, संगीत र सामाजिक चेतनासँग जोडिएको हुन्छ । जब नयाँ पुस्ताले आफ्नै भाषा प्रयोग गर्न छाड्छ, त्यससँगै सांस्कृतिक निरन्तरतामा पनि असर पर्न थाल्छ ।
अर्थतन्त्रसँग पनि भाषाको सम्बन्ध अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ । स्थानीय भाषा कमजोर हुँदा स्थानीय साहित्य, प्रकाशन, कला, सञ्चार र सिर्जनात्मक उद्योगमा प्रभाव पर्न सक्छ । आफ्नै भाषामा सामग्री उत्पादन घट्दै जाँदा सांस्कृतिक उद्योगहरू पनि सीमित बन्ने जोखिम रहन्छ । डिजिटल युगमा भाषा केवल पहिचान मात्र होइन, सामग्री उत्पादन र सिर्जनात्मक अर्थतन्त्रको आधार पनि हो ।
तर यसको अर्थ अंग्रेजी वा अन्य भाषा सिक्नु गलत हो भन्ने होइन । आजको विश्वमा बहुभाषिक हुनु ठूलो क्षमता मानिन्छ । समस्या विदेशी भाषा सिक्नुमा होइन, आफ्नै भाषा बिर्सनुमा छ । अन्तर्राष्ट्रिय अवसरका लागि अंग्रेजी आवश्यक हुन सक्छ, तर त्यसकै कारण आफ्नो भाषा र पहिचान कमजोर हुनु दीर्घकालीन रूपमा स्वस्थ संकेत मानिँदैन ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार समाधानको सुरुवात परिवारबाटै हुनुपर्छ । घरमा मातृभाषामा संवाद गर्ने, बालबालिकालाई नेपाली साहित्य, कथा, गीत र संस्कृतिसँग जोड्ने वातावरण आवश्यक छ । विद्यालयहरूले पनि नेपाली भाषालाई केवल विषयको रूपमा होइन, पहिचान र अभिव्यक्तिको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
डिजिटल प्लेटफर्ममा गुणस्तरीय नेपाली सामग्री निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन्छ । यदि युवाले आफ्नै भाषामा आधुनिक, आकर्षक र सिर्जनात्मक सामग्री पाउँछन् भने भाषाप्रतिको आत्मविश्वास स्वतः बढ्न सक्छ । भाषा जोगाउने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय त्यसलाई जीवन्त र प्रयोगशील बनाइराख्नु हो ।
अन्ततः, भाषा कुनै देशको आत्मा हो । आधुनिक बन्न विदेशी भाषा सिक्नु आवश्यक हुन सक्छ, तर आफ्नै भाषा बिर्सेर आधुनिकता हासिल गर्न खोज्नु भने जरा काटेर रूख हुर्काउन खोज्नुजस्तै हो । नेपालका लागि अहिलेको चुनौती नयाँ पुस्तालाई विदेशी भाषा सिक्न रोक्नु होइन, आफ्नै भाषा र पहिचानप्रति गर्व गर्न सिकाउनु हो । किनकि आफ्नो भाषा जोगिएको समाजले मात्रै आफ्नो इतिहास, संस्कृति र आत्मपहिचानलाई दीर्घकालसम्म जीवित राख्न सक्छ ।
