पछिल्ला केही वर्षयता त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल केवल यात्रु आवतजावतको केन्द्र मात्र रहेनन्, ती हजारौं युवाका सपना, आशा र भविष्य बोकेर उड्ने स्थलका रूपमा पनि चिनिन थालेको छ । उच्च शिक्षा, रोजगारी, आर्थिक स्थायित्व र सुरक्षित भविष्यको खोजीमा ठूलो संख्यामा नेपाली युवाहरू विदेशिने क्रम निरन्तर बढिरहेको छ । यही सन्दर्भमा अहिले एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ – नेपालका युवाले अवसर देशभित्र खोज्ने कि विदेशतिर ?
विद्यालय वा विश्वविद्यालय शिक्षा पूरा गरेपछि धेरै युवाको पहिलो चाहना आत्मनिर्भर बन्ने, करिअर सुरु गर्ने र परिवारको जिम्मेवारी सम्हाल्ने हुन्छ । तर पढाइ सकिएपछि स्थिर जागिर, उचित तलब, सीपअनुसारको काम र दीर्घकालीन सम्भावना सीमित देखिँदा धेरै युवा वैकल्पिक बाटो रोज्न बाध्य हुने गरेका छन् । यही कारण जापान, दक्षिण कोरिया, अष्ट्रेलिया, क्यानडा, युरोप तथा खाडी मुलुकहरू अहिले नेपाली युवाका प्रमुख गन्तव्य बनेका छन् ।
विशेषगरी पछिल्ला वर्षहरूमा अध्ययनका नाममा विदेश जाने प्रवृत्ति उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । भाषा कक्षा, शैक्षिक परामर्श संस्था, विद्यार्थी भिसा प्रक्रिया र विदेश अध्ययन तयारीमा युवाहरूको चापले यही वास्तविकता देखाउँछ । धेरैका लागि विदेश पढाइ केवल शैक्षिक यात्रा होइन, स्थायी भविष्यतर्फको प्रवेशद्वार मानिन्छ । कतिपयले नेपालमा स्नातक वा स्नातकोत्तर पूरा गरेपछि पनि विदेशमा नयाँ सुरुवात गर्ने बाटो रोजिरहेका छन् ।
यसको कारण केवल अवसरको अभाव मात्र होइन, अवसरप्रतिको विश्वास कमजोर हुनु पनि हो । धेरै युवाहरू मेहनत, योग्यता र क्षमता हुँदाहुँदै पनि निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा, पारदर्शी भर्ती प्रक्रिया र योग्यताअनुसार अवसर पाउने वातावरण कमजोर रहेको अनुभव सुनाउँछन् । निजी क्षेत्रमा कम तलब, असुरक्षित रोजगारी र सीमित वृद्धि सम्भावना छ भने सरकारी क्षेत्रमा अवसर सीमित र प्रतिस्पर्धा अत्यधिक छ । यसले युवामा भविष्यप्रति अनिश्चितता बढाएको देखिन्छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीको योगदान ठूलो छ । रेमिटेन्सले अर्थतन्त्र धानेको छ, धेरै परिवारको जीवनस्तर उकासिएको छ, घर निर्माण भएका छन्, शिक्षा र स्वास्थ्यमा लगानी बढेको छ । यही कारण धेरै परिवारले विदेश जानुलाई सकारात्मक निर्णयका रूपमा हेर्ने गरेका छन् । “विदेश गएर घर बनायो”, “ऋण तिर्यो”, “परिवार उठायो” भन्ने कथाहरूले नयाँ पुस्तालाई पनि विदेशतर्फ आकर्षित गरेको छ ।
तर यसको अर्को पक्ष पनि कम गम्भीर छैन। देशभित्र दक्ष, ऊर्जाशील र उत्पादनशील युवा शक्ति निरन्तर बाहिरिँदा दीर्घकालीन रूपमा श्रमशक्ति, नवप्रवर्तन, उद्यमशीलता र उत्पादन क्षेत्रमा असर पर्न सक्छ। सीप भएका युवाहरू बाहिरिँदा देशभित्र उद्योग, प्रविधि, अनुसन्धान, स्वास्थ्य सेवा र व्यवस्थापन क्षेत्रमा आवश्यक जनशक्ति अभाव हुने जोखिम बढ्छ ।
युवा पलायनको बहसमा अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न के नेपालमा अवसर छैन, कि अवसरसम्म पहुँच छैन ? वास्तवमा नेपालमा सम्भावना नभएको होइन । सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि व्यवसाय, अनलाइन सेवा, सिर्जनात्मक उद्योग, ऊर्जा, डिजिटल व्यापार र साना उद्यमका क्षेत्रमा उल्लेखनीय अवसरहरू छन् । धेरै युवाहरूले यिनै क्षेत्रमा सफलता पनि हासिल गरेका छन् । तर यस्ता अवसरहरू व्यापक र पहुँचयोग्य बन्न सकेका छैनन् ।
उद्यमशीलतामा रुचि राख्ने युवाहरूका लागि पनि यात्रा सहज छैन । व्यवसाय दर्ता प्रक्रिया, कर संरचना, बैंक ऋण, बजार पहुँच, प्रशासनिक झन्झट र नीतिगत अस्पष्टताले धेरैलाई निरुत्साहित बनाएको छ । जोखिम लिन चाहने युवालाई प्रोत्साहनभन्दा अवरोध बढी भएको अनुभूति हुने गरेको छ । यही कारण धेरै युवाले देशभित्र संघर्ष गर्नुभन्दा विदेशमा श्रम गर्न सुरक्षित विकल्प देख्ने गरेका छन् ।
सामाजिक सोचले पनि विदेश जाने प्रवृत्तिलाई बल दिएको छ । कतिपय अवस्थामा विदेश गएको युवालाई सफल र देशभित्र संघर्ष गरिरहेको युवालाई कमजोर मान्ने मानसिकता अझै समाजमा भेटिन्छ । यही सोचले पनि युवालाई आफ्नै देशमा अवसर खोज्नुभन्दा विदेश जान प्रेरित गर्ने गरेको छ । सफलता मापनको मानक नै विदेश हुनु स्वस्थ संकेत होइन भन्ने आवाज पनि उठ्न थालेको छ ।
जानाकारहरूका अनुसार विदेश जानु आफैंमा समस्या होइन । समस्या तब हुन्छ, जब युवा विदेश जान बाध्य हुन्छन् । यदि देशभित्र सम्मानजनक आम्दानी, करिअर विकास, उद्यम गर्ने वातावरण र योग्यताअनुसार अवसर उपलब्ध हुन्छ भने धेरै युवा आफ्नै देशमा बसेर काम गर्न इच्छुक हुन सक्छन् । त्यसैले बहस विदेश जानु ठीक कि बेठीक भन्ने होइन, किन देशभित्र विकल्प कमजोर छन् भन्नेमा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ ।
नेपालका लागि अहिलेको मुख्य चुनौती युवालाई रोक्ने होइन, युवालाई रोज्ने वातावरण बनाउने हो । रोजगारी सिर्जना, सीपमूलक शिक्षा, उद्योगमैत्री नीति, स्टार्टअप प्रोत्साहन, डिजिटल अर्थतन्त्र विस्तार, कृषि आधुनिकीकरण, लगानी सुरक्षा र पारदर्शी अवसर प्रणाली निर्माण गर्न सके देशभित्रै सम्भावनाको ढोका खुल्न सक्छ ।
राज्यले युवालाई केवल जनशक्ति नभई राष्ट्र निर्माणको प्रमुख शक्ति मान्नुपर्छ । निजी क्षेत्रले क्षमता र प्रतिभालाई अवसर दिनुपर्छ । शिक्षालयहरूले बजार सुहाउँदो सीप दिनुपर्छ । समाजले विदेश गएकालाई मात्र सफल भन्ने सोच त्याग्नुपर्छ । जब यी पक्षहरू एकै दिशामा अघि बढ्छन्, युवाले देशभित्र भविष्य देख्न थाल्छन् ।
अन्ततः, आज नेपालका धेरै सपना विमानस्थलबाट उडिरहेका छन् । तर प्रश्न अझै बाँकी छ – के ती सपना सधैं विदेशमै पूरा हुनुपर्छ ? यदि अवसर, सम्मान र सम्भावनाको वातावरण यहीँ निर्माण गर्न सकियो भने भोलिका दिनमा धेरै युवा फर्केर आफ्नै देशमा भविष्य बनाउन सक्छन् । नेपालको भविष्य युवासँग जोडिएको छ र युवाको भविष्य अवसरसँग ।
